به قلم استاد سید هادی خسروشاهی

مهدى بازرگان در سال 1286 شمسى در خاندانى مسلمان در تهران بدنيا آمد. پدرش حاج عباسقلى بازرگان، از تجار بنام تبريزى مقيم تهران بود كه در امور مذهبى، اجتماعى، خيريه همواره از پيشگامان بشمار مى‏رفت و « مهدى بازرگان » در كنار او رشد نمود و پرورش يافت و درس خواند و… تا آنكه در 22 سالگى، در سال 1306 شمسى، همراه 119 نفرى كه نخستين گروه از دانشجويان ايرانى عازم تحصيل در خارج بودند، به فرانسه رفت و 7 سال تمام در مهندسى، رشته ترموديناميك، به تحصيل پرداخت و در سال 1313 به ايران بازگشت. پاريس، نتوانسته بود در روحيه مهندس مهدى بازرگان تأثيرى منفى بگذارد و او عليرغم پيدايش « غرب زدگانى بسيار »! همان مسلمان ايرانى باقى مانده بود، با انبوهى از علوم تجربى – غربى و ايمانى محكم‏تر به اصول اسلامى و مبادى اخلاقى، بعنوان واكنشى طبيعى در قبال فسادى كه در غرب ديده بود. مهدى بازرگان پس از بازگشت، به خدمت نظام رفت و سپس به تدريس در دانشگاه مشغول شد و بموازات آن به همكارى با محافل مذهبى پرداخت و شايد نخستين مقاله وى بود كه تحت عنوان « مذهب در اروپا » در نشريه « دانش‏آموز » كه از سوى « كانون اسلام » چاپ مى‏شد، منتشر ساخت. (1)
اين مقاله در سه قسمت – در شماره‏هاى 9 و 10 و 11 – بسال 1319، منتشر شده بود و در واقع سرآغاز فعاليت‏هاى منظم و مستمر و بعدى وى در زمينه‏هاى اجتماعى – مذهبى بشمار مى‏رود. اين تلاش و كوشش خستگى‏ناپذير، در همه زمينه‏هاى سياسى، فرهنگى، اجتماعى گسترش يافت و اوج گرفت… و در اثر آن تلاشها، دهها جوان مسلمان و مؤمن پرورش يافت و به جامعه ايرانى تحويل داده شد و دهها جلد كتاب تأليف و چاپ گرديد كه در تجديد حيات فكرى بخشى از نسل جوان معاصر ما نقش عمده‏اى را بعهده داشت تا آنجا كه در حوزه‏هاى علميه ما، براى ارشاد جوانان، مطالعه كتابهاى بازرگان از سوى بزرگان، توصيه مى‏گرديد…

* * *
مهدى بازرگان از آغاز تا پايان – آخر ديماه 1373 – همواره در راه خدا و در خدمت به خلق بود و در تربيت كسانى چون شهيد چمران كوشيد كه يك نمونه از آنها، به تنهايى يك امت بود و بى‏ترديد خود وى نيز نمونه كامل يك مسلمان روشنفكر متشرع در قرن ما بشمار مى‏رفت كه يك عمر با صداقت و طهارت و صراحت بدون نياز مالى و انگيزه مادى كار كرد و خدمت نمود و انتظار مقام و پاداشى از كسى نداشت و صراحت را هم لازمه انديشه و عمل يك مسلمان مى‏دانست.
اما اين، به اين معنى نيست كه او هم « مطلق » بود. نقد اشتباهات او در انديشه‏هاى نخستين – بازى جوانان با سياست – و واپسين او – دين و ايدئولوژى – نياز به فرصت و وقت كافى دارد… ما به اين كار خواهيم پرداخت و با توجه به اين نكته كه بزرگان علماى ما!، رساله در « سهوالنبى » نوشته‏اند و دو جلد فصل‏الخطاب در اثبات تحريف الكتاب! و چند جلد كتاب در موهومات! – مدينة المعاجز – و آنوقت ما!، آنان را، چون از خود مى‏دانيم همه را دربست « تنزيه » مى‏كنيم و كسانى را كه در كسوت ما نيستند و بيشتر از ما هم خدمت كرده‏اند، « تكفير »!
طبيعى است كسى كه 50 جلد كتاب بنويسد و نيم قرن كار فكرى – فرهنگى بكند، خالى از اشتباه نخواهد بود، اما نقد اشتباه، نبايد همگام با تكفير باشد كه اگر با اين قبيل خطاها قرار باشد افراد را تكفير كنند، بنظر مى‏رسد كه كمتر كسى از چوب آن رهائى خواهد يافت!
نقد علمى اشتباه هر فردى، همراه با عدل و انصاف يك عمل اسلامى – انسانى است و هيچ انديشه‏اى را نمى‏توان – از غير معصوم – بطور چشم بسته و بدون چون و چرا پذيرفت… و اينكه ما فقط خود را متولى اسلام بدانيم و به افرادى كه هم لباس ما نيستند اجازه ندهيم درباره مفاهيم اسلامى به بحث و كنكاش بپردازند، اين، نوعى تفكر قرون ماضيه است.
در اين سطور قصد ورود كامل در « معقولات »! نيست. اين موضوع را به عنوان مقدمه در نقد انديشه‏هاى مهندس بازرگان، باز مى‏كنيم تا روشن شود كه هدف نقد و بررسى انديشه‏ها است، نه تنزيه يا تكفير بى‏دليل…

* * *
آشنايى نگارنده اين سطور با مهندس بازرگان از سال 1332 و از طريق مطالعه مجله « گنج شايگان » آغاز شد. اين مجله ماهانه بود و بيش از 5 شماره از آن منتشر نگرديد ( دوره آن در كتابخانه نويسنده موجود است) و پس از چاپ شماره پنجم در شهريور ماه 1332، بعلت نشر ويژه نامه‏اى درباره « قيام حسينى » از سوى سردمداران رژيم كودتا، تعطيل گرديد… نخستين مقاله مهندس بازرگان كه در شماره دوم آن درج شده بود: « پراگماتيسم در اسلام » بود كه نظر مرا به خود جلب كرد و عليرغم « صغر سن » به سراغ نويسنده آن رفتم و در همين رابطه، با آيت اللَّه طالقانى نيز آشنا شدم…
خاطرات چهل ساله درباره مهندس بازرگان و شهود و حضور عينى نگارنده در بسيارى از حوادث سياسى از سال 1332 تا به امروز، به طور طبيعى يك كتاب تواند بود! و محدوديت صفحات مجله ما، متأسفانه اجازه و امكان نقل و نشر همه آنها را نمى‏دهد… و به همين دليل در اين شماره، فقط به نشر اين مقدمه! و يكى دو عكس تاريخى منتشر نشده از 37 سال پيش و يك نامه محرمانه از ايشان به آية اللَّه مرعشى نجفى، و متن آخرين نوشتار – وصيت ‏نامه – اكتفا مى‏كنيم… به اميد آنكه نقل بحث خاطرات گونه صادقانه و بى‏رياى برادر عزيز، مخلص حق، حضرت حجةالاسلام والمسلمين جناب آقاى محمد جواد حجتى كرمانى دام مجده، خلأاين موضوع را در اين شماره جبران نمايد.
البته اگر توفيق يار شود و « دفتر خاطرات » باز مى‏شود، آنچه را درباره آيةاللَّه طالقانى و مهندس بازرگان ديده‏ايم و مى‏دانيم، همراه عكسها و اسناد نقل و منتشر مى‏سازيم.
اگر هم نشر « دفتر خاطرات » به طول انجاميد! بيارى حق، اين واجب را در ويژه نامه آيةاللَّه طالقانى – در ضمن مجموعه ويژه نامه‏هاى تاريخ و فرهنگ معاصر – انجام خواهيم داد.

تهران ، بهمن 1373

——————————————————————————–
1- اين بحث همراه مقالات « احتياج روز » با مقدمه و پاورقيهاى اينجانب يكى از كتابهاى استاد بازرگان بود كه در سال 1341 در تبريز تجديد چاپ شد و موجب گرفتارى گرديد… « تيمسار مهرداد » رئيس ساواك تبريز پس از دستگيرى اينجانب با گستاخى ويژه خود ضمن فحاشى گفت: اين!… آمده تبريز و كتاب بازرگان را كه هم اكنون بجرم اقدام عليه امنيت كشور دستگير شده، چاپ كرده است!…
بايد او را به پادگان قوشچى بفرستيم تا ضمن انجام وظيفه مقدس سربازى كه از آن فرار كرده است (!!) تنبيه شود!
گفتم: تيمسار! من در اين لباس، و در حوزه علميه قم، در شرايطى سخت‏تر از شرايط سربازى، ساليانى است به سربازى اسلام مشغولم… در پادگان زندگى كردن براى ما آسانست ولى اين را بايد بگويم كه چاپ كتاب جرم نيست. اگر قانونى نيست، توقيف كنند!… با وساطت امام جمعه تبريز و مرحوم آيةاللَّه حاج ميرزا عبداللَّه مجتهدى، به جاى قوشچى! ما را از تبريز، اخراج كردند… و به « قم » بازگشتيم!.

منبع : فصلنامه تاريخ و فرهنگ معاصر جلد 11 و 12