به قلم استاد سید هادی خسروشاهی

هر كجا كه با يكى از برادران مصرى ديدارى رخ مى‌دهد، سخن از «نواب صفوى» به ميان مى‌آيد. آنها نواب صفوى را فقط چند روز ديده‌اند، ولى خاطره اين ديدار را هرگز فراموش نكرده‌اند.
در سال 1985 ميلادى (1406 هجرى) وقتى در «لوگانو»(2 )، به ديدار شيخ عمرالتلمسانى، مرشد عام سازمان اخوان‌السملمين رفتم، سخن از نواب صفوى به ميان آورد و گفت: «من خوب به ياد دارم كه نواب صفوى را در قاهره در منزل استاد سعيد رمضان ملاقات كردم. او يكپارچه جوشش و غيرت اسلامى بود.»(3 )
در اسفند ماه سال 1366 در اسلام آباد پاكستان، نيمه شبى پس از پايان جلسه رسمى كنفرانس «وحدة‌المسلمين»(4 )، با برادر عزيز جناب آيت‌الله تسخيرى و آقاى البرزى – از وزارت امور خارجه – به ديدار شيخ محمد حامد ابوالنصر مرشد عام جديد اخوان مصر رفتيم. شيخ مصطفى مشهور قائم مقام وى و عبدالفتاح مورو دبير كلّ حركت اسلامى تونس، غالب همت از اخوان سوريه و چند نفر ديگر نيز آنجا بودند كه باز سخن از «نواب صفوى» به ميان آمد و مرشد جديد اخوان گفت:
«ما در مصر رهبر برجسته‌اى چون شهيد حسن البناء داشتيم، اما نواب صفوى شور ديگرى داشت. او شعله‌اى از ايمان بود و در اين شعله مى‌سوخت. سخنرانى وى در دانشگاه قاهره غوغايى برپا كرد او ميهمان جمعيت اخوان‌المسلمين بود، ولى پس از آن حادثه او را از ما گرفتند و سپس به تهران فرستادند كه بعد شنيديم شاه او را اعدام كرد… ديدارش از مصر، افكار خيلى‌ها را تغيير داد وگامى بزرگ و عملى در راه تقريب بين شيعه و سنى بود… خداوند او را غريق رحمت فرمايد…».
باز در سال گذشته، نيمه شبى پس از يكى از جلسات «سمينار حرمين» در لندن(5 ) به سوى محل اقامت خود مى‌رفتم كه ابوذر برادر خوب عراقى معارض بعث، از راه رسيد و گفت: با ماشين وى برگرديم. برادر ديگرى همراهش بود كه نخست او را نشناختم. در داخل ماشين نام او را پرسيدم گفت: مرا فراموش كرده‌ايد؟ تقريباً 20 سال قبل با برادر غالب همت به ديدار مركز اسلامى مونيخ در آلمان آمديد، آنجا با شما ديدار داشتيم… اين ملاقات به يادم آمد، ولى نام وى، نه! او سپس گفت: برادر احمد عزيزى را مى‌شناسيد؟ گفتم: از برادران بسيار خوب و عزيز ما است. قبلا كه در وزارت خارجه بود، بيشتر مى‌ديدمش، ولى اكنون كه در مجلس شوراى اسلامى است، كمتر.
گفت: با او در آمريكا آشنا شده‌ام و نام من هم عزت العزيزى است. قبل از آمريكا، در دانشگاه قاهره تحصيل مى‌كردم و به هنگام مسافرت نواب صفوى به مصر، همراه وى بودم. گفتم: با اين تداعى نام‌ها من ديگر نام شما را فراموش نخواهم كرد، ولى مى‌توانيد كمى از خاطرات خود را درباره نواب بگوييد؟!
در طول راه، او سخن گفت و ما گوش داديم. خاطرات جالب و پربارى بود. به محل اقامت كه رسيديم ضمن خداحافظى، از او خواستم خاطراتش را بنويسد و به من بدهد تا به مناسبت سالگرد شهادت نواب صفوى ـ در دى ماه 66 ـ منتشر كنيم. دكتر عزيزى گفت: من ساعت چهار صبح، به وقت لندن عازم آمريكا هستم. متأسفم كه امشب فرصت آن را ندارم، ولى به يقين در هواپيما آن را خواهم نوشت و به محض ورود به آمريكا، براى شما پست خواهم كرد.
… از «لندن» به «استانبول» رفتم و وقتى به «تهران» رسيدم، «خاطرات دكتر عزيزى» قبل از وصول من رسيده بود، اما از سالگرد شهادت نواب صفوى، دور شده بوديم. يك سال گذشت و امسال به ياد خاطرات دكتر عزيزى افتادم، با اينكه از سفر برگشته بودم و كمى خسته بودم، اما در ساعت دو بعداز نيمه شب اين نوشته و ترجمه آن خاطرات پايان يافت و اينك در اين شماره اطلاعات، آن را مى‌خوانيد.
براى تكميل اين خاطرات خلاصه‌اى از مصاحبه خود شهيد نواب صفوى را هم در اين رابطه ـ كه در سال 1332، در شماره شش مجله «آشفته» درج شده است ـ نقل مى‌كنم تا سندى باشد براى اهل تاريخ و كسانى كه «حقيقت» را فداى «مصلحت» نمى‌كنند و قدر افراد را مى‌دانند و مى‌شناسند و زحمت ديگران را ضايع نمى‌كنند، هر چند كه اگر هم آنها ضايع كردند، خداوند نمى‌كند: (فانه لايضيع اجر من احسن‌‌عملا ) .
… در ضمن بايد بگويم: دعوت‌نامه شهيد نواب صفوى براى سفر به قاهره به امضاى شهيد سيد قطب بود. اين دعوت‌نامه را همراه چندين سند و نامه ديگر، پس از دستگيرى مرحوم نواب صفوى، برادر ارجمند و مبارز، واعظ شهير جناب آقاى شجونى در قم به من داده بود كه در جايى مخفى كنم و من آنها را ساليان دراز به امانت نگه داشتم، و پس از پيروزى انقلاب اسلامى، به درخواست آقاى محمدمهدى عبدخدايى به وى تحويل دادم – كه ظاهراً اصل اسناد متعلق به ايشان بود – و پس از مدتى، ايشان آن اسناد را به ضميمه اسنادى ديگر كه نزد خواهر فاطمه نواب صفوى بود، در اختيار برادرانى مى‌گذارند كه «تاريخ حركت فدائيان اسلام» را براى مجله سروش را تنظيم كنند و متأسفانه گويا همه آنها ـ پس از استفاده بخشى در يك ويژه نامه «سروش» ـ يك جا گم مى‌شود و تا به امروز نيز اين اسناد، پيدا نشده است!!
اى كاش ياران وفادار شهيد نواب صفوى، همتى كرده و اين اسناد و نامه‌ها را پيدا كنند و تاريخ اين حركت را، آن طور كه بود و نه آن طور كه دشمنان مى‌خواهند و مى‌نويسند، براى آگاهى نسل جوان ايران و جهان اسلام تنظيم كرده و منتشر‌‌سازند.
در اين شماره از اطلاعات، علاوه بر نشر «خاطره» و «مصاحبه»، آخرين سند باقى مانده از شهيد نواب صفوى را هم كه به عنوان آخرين دفاعيه، در بيدادگاه نظامى رژيم سفاك پهلوى نوشته است، منتشر مى‌كنيم تا روشن شود كه اين شهيد، تا آخرين روز حيات، حتى در چنگال دژخيمان وابسته به امپرياليسم جهانخوار، همچنان غريد و خروشيد و تسليم نشد.
آرى! برخلاف عافيت طلبانى كه در دادگاه نظامى و حتى در زندان، براى نجات خود به «اعليحضرت»! نامه مى‌نوشتند و «فدوى» امضا كرده و كارهاى خود را در دوران زمامدارى، فقط براى نجات سلطنت قلمداد مى‌كردند! تا چند صباحى بيشتر زنده بمانند، نواب صفوى در زندان جلادان رژيم پهلوى با استناد به قانونى كه خود آنها گويا باورش داشتند، شخص شاه و هيأت حاكمه را صريحاً غيرقانونى و محكوم اعلام مى‌كند و 10 سال مبارزه و نبرد و پيكار و زندان و زندگى در مخفى‌گاه را، فقط «گام كوچكى در راه دفاع از اسلام و قرآن» مى‌داند.
با هم پى مى‌گيريم، نخست خاطرات دكتر عزيزى ميزبان و همراه اخوانى نواب صفوى در قاهره و سپس خلاصه مصاحبه شهيد نواب صفوى و سرانجام آخرين سند زنده و ارزنده و كوبنده نواب را.
فسلام الله عليه و على اخوانه، يوم ولدوا، و يوم عاشوا، و يوم استشهدوا و التحقوا بركب الشهداء الخالدين و يوم يبعثون. سید هادی خسروشاهی
تهران – 18/10/67

بسم الله الرحمن الرحيم
برادر عزيز، استاد محترم آقاى خسروشاهى السلام عليكم و رحمة الله و بركاته
از خداوند مى‌خواهم در بهترين حالى باشيد كه خداوند از آن راضى باشد و ما را و شما را در خدمت به اسلام و برافراشتن پرچم آن توفيق دهد.
برادر عزيز!
همانطور كه وعده داده بودم، سطورى چند درباره برادر شهيد مرحوم نواب صفوى، با شتاب و به هنگام سفر نوشتم. اميدوارم مفيد باشد و گام‌هاى همه ما را در راهى كه نواب صفوى به خاطر خدمت به دين و امت خود آن را پيمود، ثابت بدارد.
از خداى بزرگ مى‌خواهم مسلمانان را زير پرچم اسلام متحد كندو حق را با كلمات خود پيروز فرمايد و كفر را شكست دهد و كفار و منافقين را نابود سازد.

والسلام عليكم و رحمة الله و بركاته.
برادر شما: عزت العزيزى (6 )
آمريكا

صفحه‌اى درخشان
به ياد شهيد انقلابى نواب صفوى
در واقع مدت زمانى كه من مرحوم نواب صفوى را ديدم، كوتاه ولى بسيار پربار و ارزشمند بود و توانست چهره نيرومند و تابناكى را ترسيم نمايد كه براى هميشه در خاطر زنده بماند; هرگز از بين نرود و فراموش نشود.
انسان در دوران زندگى خود، با شخصيت‌ها و حوادث بسيارى روبرو مى‌شود و حتى گاه با بعضى از افراد ساليان درازى زندگى مى‌كند; هر روز آن‌ها را مى‌بيند و سخنان‌شان را مى‌شنود و با ايشان سخن مى‌گويد و عمر مى‌گذراند، ولى در عين حال، چهره‌هايشان همواره در خاطره‌اش باقى نمى‌ماند و زمانى كه انسان آنها را ترك مى‌گويد، يا آن‌ها از انسان دور مى‌شوند، به سرعت به فراموشى سپرده مى‌شوند و صدايشان خاموش مى‌شود و خاطره‌شان نيز از ياد مى‌رود. گويى هرگز با ما نبوده‌اند، يا ما با آنها سخن نگفته‌ايم. و همين‌طور، گاهى در زندگى انسان، حوادثى رخ مى‌دهد و يا انسان با افرادى برخورد مى‌كند كه شايد مدت ديدار نيز بيش از چند ساعت يا چند روز نباشد، ولى اين ملاقات در زندگى‌اش تاثير و نقشى را ايفا مى‌كند كه مرور زمان هرگز نمى‌تواند آن را از بين ببرد، بلكه چهره آنها و حوادثى كه همراه ديدارشان رخ داده، همچنان نيرومند و پويا باقى مى‌ماند و گاه همه روزه تكرار مى‌شود.
مرحوم نواب صفوى، بى‌ترديد از اين قبيل شخصيت‌ها بود. من در دانشگاه قاهره مصر، دانشجو بودم كه براى نخستين بار او را در حالى كه سخن مى‌گفت از دور ديدم ولى سخنرانى او، مانند ديگر سخنرانان ـ حتى سخنوران نامى ـ نبود. من احساس مى‌كردم سخن از دهان او مانند ديگر سخنرانان خارج نمى‌شود، بلكه سخنش با شعله، جرقه و انفجار خروشانى همراه است و گويا او با تمام وجود، همراه سخن گفتن با «تو» سخن مى‌گويد.
خيلى آرزو كردم بتوانم به نواب صفوى نزديك شوم و با او چند كلمه صحبت كنم. مى‌خواستم از نزديك، نيرو و توان اين مرد را ببينم و لمس كنم، تا بفهمم: آيا اين نوع سخن گفتن، ناشى از ديدار جمعيت انبوه است؟ همانطور كه بسيارى از سخنوران و خطيبان، چنين هستند، ولى وقتى در كنار آنها مى‌نشينيد، ديگر از آن حرارت خبرى نيست و از آن جوش و خروش موقع سخنرانى، اثرى ديده نمى‌شود يا آنكه اين، از نوع ديگرى است و ناشى از جوشش درونى است؟
حادثه ناگهانى و غيره منتظره، در روز دوم رخ داد. برادران اخوان‌المسلمين مرا به عنوان «همراه» در طول مدتى كه نواب صفوى در مصر مى‌ماند، انتخاب كرده بودند، و براى آنكه همراهى من آسان شود، قرار شده بود نواب صفوى در آپارتمان كوچكى كه من و يكى از برادران ـ از بيت‌المقدس ـ در خيابان نيل داشتيم، با ما‌باشد.
من، در مدت سه روزى كه با مرحوم نواب صفوى بودم، شخصيت او را از همه جنبه‌ها و زوايا بررسى كردم و دريافتم و شخصيت واقعى او در ديدگاه من، چنان آشكار و روشن ترسيم شد كه هيچ شخصيت ديگرى را آن چنان درنيافته‌ام.

نماز نواب صفوى
بسيارى از شخصيت‌هاى معروف، حتى در ميان اعضاى رده بالاى حركت اسلامى، چهره عمومى‌شان با چهره خصوصى شان، به ويژه هنگام نماز و عبادت يكسان نيست.
شوق و علاقه من نسبت به اسلام به هنگام اقامت در قاهره، مرا وامى‌داشت شخصيت‌هاى بزرگ را با معيارى، در رابطه با آنچه نوشته‌اند و يا از آنها شنيده‌ايم و يا به مقياس تصور ذهنى بزرگى كه خود از آنها در ذهن ترسيم كرده‌ايم، بسنجم، و فكر مى‌كردم آنها در عبادت و نماز نيز به همان مقدار بزرگ هستند كه در نوشته‌ها و خطبه هايشان. اما متاسفانه وقتى با بيشتر آنها از نزديك آشنا مى‌شدم، مى‌ديدم در موقع نماز و عبادت، خيلى با آن چهره‌اى كه ما از آنها به عنوان رهبران فكرى ترسيم كرده‌ايم، فاصله دارند.
اين نخستين مرحله دلسردى من و بسيارى از جوانان حركت اسلامى از اين نوع شخصيت‌ها بود. اما نواب صفوى از عيارى ديگر بود. ما با هم نماز مى‌خوانديم و من همواره حس مى‌كردم خروش او و نماز او كمتر از غرش وى در سخنرانيش نيست، با اين فرق كه اين بار، خروش در خشوع و بندگى بود.
او هنگامى كه به نماز مى‌ايستاد، اشك به سرعت از چشمانش جارى مى‌شد و گاهى واقعاً مى‌ديدم او ديگر در اين جهان نيست و به كلى از اين عالم منقطع شده‌‌است.
هرگز كار و كوشش خسته كننده روز، او را از نيايش نيمه شب سنگين باز نمى‌داشت. در حالى كه ما بسيارى ديگر را ديده بوديم كه براى رفع خستگى، به سرعت به استراحت مى‌پردازند به ويژه اگر به مسافرتى بروند و يا به جاى دورى رفته باشند.
من به هنگامى كه نيمه شب، نواب صفوى را در حال نماز مى‌نگريستم، به وضوح نيرومندى كار روزانه‌اش را شب هنگام نيز در حال نماز شب نواب مى‌ديدم. درست مانند رجال صدر اسلام كه در توصيف آنها خوانده‌ايم كه راهبان نيمه شب و قهرمانان روز در ميدان نبرد بوده‌اند.
***
… ديدار من با نواب صفوى، نخستين ديدار با يك مسلمان شيعه بود. البته ترسيمى كه ما در ذهن خود از شيعيان داشتيم، هرگز شباهتى به آنچه كه در مرحوم نواب صفوى مى‌ديديم، نداشت، ولى همان ديدار، بر من ثابت كرد كه اختلاف ظاهرى كوچكى كه چگونگى نماز برادران شيعه با برادران سنى دارد، در قبال كيفيت خشوع در نماز متلاشى مى‌شود و از بين مى‌رود و فهميدم چرا خداوند در صفات مومنان مى‌فرمايد: (والذين هم فى صلاتهم خاشعون ) ـ آنهايى كه در نماز خود خاشع هستند ـ
من به وضوح مى‌ديدم كه نواب صفوى چه در منزل و چه در مسجد الحسين قاهره هنگامى كه به نماز مى‌ايستد، على‌رغم اختلاف محيط و شرايط، همه ما را فراموش مى‌كند. نماز او در حقيقت سفر به دنياى ديگرى بود و شگفت آور آن بود كه او در اين دگرگونى حال، بسيار پرشتاب بود و در هر مكانى اين حالت براى او وجود‌‌داشت.
اين، به نظر من در سنجش با بسيارى از افراد، شخصيت او را متمايز مى‌ساخت، چرا كه بى‌ترديد درخشش روحى و معنوى، در لحظه لحظه‌هاى زندگى او آشكار بود.

قدرت تاثير او در توده‌ها
… حوادث به سرعت و پشت سر هم اتفاق مى‌افتاد. ابرهاى اختلاف ميان حركت اسلامى و حكومت جديد مصر به كنار مى‌رفت و عبدالناصر آن سوى چهره خود را نشان مى‌داد. برنامه يك اجتماع در دانشگاه قاهره توسط جوانان مسلمان مطرح شد و گفتيم: اين بهترين فرصت خواهد بود كه مرحوم نواب صفوى تجمع جوانان مسلمان را در دانشگاه ببيند.
قرار بر اين شد كه نواب صفوى در اجتماع دانشجويان حضور يابد. حسن دوح كه در آن وقت دانشجوى دانشكده حقوق بود، به عنوان سخنران تجمع انتخاب شده بود. وى در توانايى تاثيرگذارى در توده‌ها و تحريك مجموعه جوانان معروف بود. سخنرانى حسن دوح همانطور كه پيش‌بينى مى‌شد، تاثير عميقى در مردم داشت، ولى نمى‌دانستيم كه در مرحوم نواب صفوى هم اين چنين اثرى خواهد گذاشت كه ناگهان ديديم نواب جوشيد و خروشيد و نتوانست خوددارى كند و جلو رفت و ميكروفون را گرفت و شروع به سخنرانى كرد. او از «انقلاب اسلامى» و نقش جوانان در برپايى آن و نابودى همه سنگرهاى كفر و نفاق سخن گفت و در واقع غرّيد.
احساسات جوانان به اوج رسيده بود كه ناگهان درگيرى ميان آنان و افراد پليس ناصرى آغاز شد و بدون آنكه كسى بتواند آن حوادث را پيش‌بينى كند، درگيرى دانشجويان با پليس شدت يافت و دانشجويان يكى از ماشين‌هاى پليس را سرنگون كرده و يا آتش زدند و گروهى از آنها هم مجروح شدند. در آن ازدحام، ما فقط توانستيم نواب صفوى را از آنجا دور كنيم و با خود بيرون بياوريم و پس از غروب به منزل برگشتيم. در حالى كه اوضاع كاملا بحرانى شده بود و همه منتظر آن بوديم كه عبدالناصر به بهانه اين درگيرى، ضربه دردناك خود را بر حركت اسلامى وارد آورد.

سرسختى نواب صفوى و مقاومت وى در مقابل ظلم
… سخنرانى نواب صفوى و پيامدهاى آن كه منجر به درگيرى ميان دانشجويان و افراد پليس در دانشگاه شد، فرصت و بهانه مناسبى را براى عبدالناصر كه مدت‌ها به دنبال آن مى‌گشت، فراهم آورد.
در همان شب، پس از روز حادثه، عبدالناصر دستور ويژه خود را در رابطه با «انحلال سازمان اخوان‌المسلمين» و بستن دفتر مركزى آن و ديگر ارگان‌هاى وابسته، صادر كرد و سازمان را از هرگونه فعاليتى، در هر زمينه‌اى منع كرد.
آن شب نواب صفوى نخوابيد. حتى دراز هم نكشيد كه كمى استراحت كند. گويى كوه آتشفشانى بود كه مى‌غريد، مى‌خروشيد و درد و اندوه و خشم خود را ابراز مى‌داشت و آنچه را كه رخ داده بود، به شدّت تقبيح مى‌كرد.
صبح فردا، در نخستين ساعات كار رسمى ادارى، از من خواست او را به دفتر جمال عبدالناصر ببرم. گفتم: من نمى‌دانم دفتر كار او كجاست و آشنايى ندارم و اگر هم مى‌دانستم، بدون مقدمات و تشريفات خاص ادارى نمى‌توانيم به او دسترسى پيدا كنيم، به ويژه كه شرايط غيرعادى است.
نواب صفوى گفت: پس در اين صورت تلفنى با او صحبت مى‌كنم. تلفن كاخ رياست جمهورى را گرفتم و به تلفن چى گفتم: نواب صفوىمى‌خواهد با جمال عبدالناصر صحبت كند. تلفن را به دفتر ديگرى وصل كردند و از آنجا هم به دفتر ديگر، تا اينكه به دفتر مسئول كل كاخ وصل شد و پس از لحظاتى، به نواب صفوى دادم. هرگز باور نداشتم نواب صفوى اين چنين شجاعانه، صريح و قاطع با عبدالناصر سخن بگويد. مرحوم نواب در يك حالت انقلابى و جوشان، با لحنى تند و خشن، و فقط با انگيزه اسلامى خالص، او را مورد خطاب و توبيخ قرارداده وگفت:
اى عبدالناصر! تو چگونه به خود اجازه دادى دفتر حركت اسلامى را ببندى؟ مگر تو مسلمان نيستى؟ آيا از خدا نمى‌ترسى؟ آيا نمى‌دانى كه هركسى در مقابل اسلام بايستد، دچار خشم خداوند مى‌شود؟ اى عبدالناصر! تو چگونه يك سازمان اسلامى را منحل شده اعلام مى‌كنى؟ مگر نمى‌دانى هر كس حركت اسلامى را منحل كند، خود به‌دست خداوند منحل‌مى‌شود؟!.
شايد حدود ده دقيقه گفتگوى تلفنى ادامه يافت و نواب صفوى، به جاى گوش دادن، بيشتر حرف مى‌زد. از شدت خشم مى‌غريد و عبدالناصر را پشت تلفن تهديد مى‌كرد و او را از عاقبت كارى كه كرده است مى‌ترسانيد كه در دنيا و آخرت دچار خسران خواهد شد.
در پايان، نواب صفوى به عبدالناصر گفت: مى‌خواهد او را ببيند. ظاهراً عبدالناصر نخواسته بود تلفنى به نواب صفوى پاسخ بدهد، بنابراين به نيرنگى دست زده و به او گفته بود: ترتيبى مى‌دهم كه با عبدالناصر ملاقات كنيد!
تلفن قطع شد و مرحوم نواب صفوى رو به من كرد و گفت: مى‌گويد كه ترتيب ملاقات با عبدالناصر را خواهم داد، مگر به شما نگفتند كه خود عبدالناصر پشت خط است؟ مگر او خودش نبود؟
گفتم: چرا، مسؤول كاخ وقتى كه خط را به اطاق كار عبدالناصر وصل كرد، به من گفت: جمال پشت خط است و من بلافاصله گوشى را به شما دادم.
نواب صفوى به فكر فرو رفت و مى‌انديشيد كه چه بايد بكند؟ ما نيز ناراحت و آشفته بوديم كه ناگهان يكى از افسران پليس به همراه گروهى از افرادش به سراغ ما آمدند و افسر از مرحوم نواب صفوى خواست كه همراه او به ديدار جمال عبدالناصر برود و افزود از امروز ميهمان حكومت مصر خواهد بود. نواب صفوى نمى‌توانست اين دعوت را رد كند، چون دعوت در واقع نوعى بازداشت و مجبور ساختن وى به رفتن همراه آنان بود.
نواب هنگامى كه مى‌خواست با آنها برود، به ما توصيه كرد با بردبارى مقاومت كنيم و افزود پس از مذاكره با جمال عبدالناصردرباره انحلال سازمان و بسته شدن مراكز وابسته، به نزد ما برمى گردد… ولى چند ساعت از رفتن نواب صفوى نگذشته بود كه گروه ديگرى از افراد پليس به سراغ ما آمد، و از ما خواستند آنجا را ترك كنيم و آن وقت درب محل را لاك و مُهر كردند و رفتند.
من بعد فهميدم كه نواب صفوى دو روز تمام كوشش كرده كه با ما تماس بگيرد، يا با ما ديدار كند، ولى به او اين اجازه را نداده بودند و طبعاً ديگر نمى‌دانم در ديدار با عبدالناصر چه سخنانى بين آنها رد و بدل شده است و آيا اصولا ديدارى داشته‌اند يا نه؟!(7 )
خداوند او را غريق رحمت خود سازد و ما را در راه او ثابت قدم بدارد و همه ما را در جنت خود زير پرچم رهبر پرهيزكاران، محمد ـ صلى‌الله عليه و على‌آله و اصحابه ـ ، در كنار او قرار دهد.
دكتر عزت العزيزى – آمريكا: 1987 م.

——————————————————————————–
1 – بعثت – سال نهم ـ شماره 29 ـ مسلسل 450 ـ يكشنبه 25/10/1367
2 – منطقه‌اى بين ايتاليا و سوئيس…
3 – گفتگوى ما با شيخ در همان سال در رم – ايتاليا – به زبان عربى و به طور مستقل از سوى: «مركز فرهنگى اسلامى اروپا» منتشر شد و ترجمه فارسى آن در سال 1365 در چند شماره روزنامه اطلاعات به چاپ رسيد.
4 – اين كنفرانس به عنوان وساطت براى پايان جنگ بين ايران و عراق با شركت تمامى رهبران حركت‌هاى اسلامى معاصر، در اسلام‌آباد تشكيل شد كه به علت عدم مراعات حق و عدل، به نتيجه نرسيد…
5 – اين سمينار توسط مرحوم دكتر كليم صديقى برگزار شده بود.
6 – متن نامه در فایل pdf ضمیمه مقاله میباشد.
7 – شهيد نواب; با سرلشكر محمّد نجيب رئيس‌جمهورى و سرهنگ جمال عبدالناصر نخست وزير، ملاقات مفصلى داشته كه عكس آن در فایل pdf ضمیمه مقاله میباشد.